Co to jest zespół jelita drażliwego? Przyczyny, objawy, badania, leczenie i dieta w IBS

Zespół jelita drażliwego (IBS) to jedno z najczęstszych zaburzeń układu pokarmowego. Najczęściej przejawia się bólem brzucha i problemami z wypróżnianiem, a jego dokładne przyczyny wciąż nie są znane. Jest jednak kilka kryteriów, które pomagają prawidłowo zdiagnozować IBS i kilka nawyków, które pomagają w jego leczeniu i łagodzą symptomy. W dzisiejszym artykule, przyjrzymy im się z bliska.

Co to jest zespół jelita drażliwego?

Zespół jelita drażliwego, określany także jako zespół jelita nadwrażliwego, to przewlekłe zaburzenie interakcji jelitowo-mózgowych. Objawia się nawracającym bólem lub dyskomfortem brzucha, któremu towarzyszą zmiany częstotliwości wypróżnień, konsystencji stolca albo obu tych cech jednocześnie.

W literaturze medycznej najczęściej opisuje się je jako „zaburzenie interakcji jelitowo-mózgowych". Dolegliwości te mogą wiązać się z zaburzeniami motoryki jelit, nadwrażliwością na rozciąganie ściany przewodu pokarmowego, zmianami w komunikacji pomiędzy układem nerwowym a jelitami oraz nieprawidłową odpowiedzią na bodźce, które u innej osoby nie wywołałyby bólu.

W typowym IBS badania obrazowe i endoskopowe nie pokazują uszkodzeń tkanek. Zmiany dotyczą sposobu działania i regulacji przewodu pokarmowego, a nie jego widocznej budowy.

Jak rozpoznaje się IBS według kryteriów rzymskich?

Przez ostatnią dekadę podstawowym punktem odniesienia były kryteria rzymskie IV. Zgodnie z nimi podejrzenie IBS opiera się na nawracającym bólu brzucha występującym średnio co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące. Ból powinien być związany z co najmniej dwiema z trzech cech:

• wypróżnieniem,
• zmianą częstotliwości oddawania stolca,
• zmianą jego formy lub wyglądu.

Początek objawów powinien sięgać co najmniej sześciu miesięcy przed rozpoznaniem.

W dużym międzynarodowym badaniu fundacji zajmującej się badaniami, edukacją i diagnostyką zaburzeń interakcji mózgowo-jelitowych Rome Foundation, kryteria rzymskie IV spełniało około 4,1% badanych, choć wynik silnie zależał od przyjętej definicji i sposobu zbierania danych. Oznacza to, że z objawami odpowiadającymi IBS może żyć mniej więcej jedna osoba na 25.

W 2026 roku Rome Foundation opublikowała kolejną wersję klasyfikacji – Rome V. Jedną ze zmian dotyczących IBS jest ponowne uwzględnienie dyskomfortu brzucha jako kryterium diagnostycznego, a nie wyłącznie bólu, co lepiej oddaje sposób, w jaki pacjenci opisują swoje dolegliwości. Wprowadzanie nowych kryteriów do badań, zaleceń krajowych i codziennej opieki będzie następowało stopniowo, dlatego w dokumentacji medycznej nadal można spotkać odniesienia do Rome IV.

Skąd bierze się IBS?

Nie ma jednej wyłącznej przyczyny zespołu jelita drażliwego. U jednej osoby początek objawów może być związany z przebytą infekcją przewodu pokarmowego, u innej z okresem silnego stresu, antybiotykoterapią albo zmianą sposobu odżywiania. Często trudno wskazać pojedynczy moment, w którym jelita przestały poprawnie funkcjonować.

Jednym z głównych mechanizmów jest nadwrażliwość trzewna. Jelito naturalnie rozciąga się pod wpływem pokarmu, płynu, gazów i mas kałowych. U osoby z IBS układ nerwowy może interpretować to rozciąganie jako nieprzyjemne lub bolesne znacznie wcześniej. Ilość gazu nie musi być większa, ale zmieniony bywa sposób jego odczuwania i przemieszczania.

Znaczenie mają również zaburzenia motoryki. Zbyt szybkie przesuwanie treści jelitowej sprzyja luźnym stolcom i naglącej potrzebie wypróżnienia. Zbyt wolny pasaż ułatwia powstawanie twardego stolca, zaparcia oraz uczucia niepełnego wypróżnienia.

Kolejnym elementem jest oś mózg–jelita. Jelita posiadają własną rozbudowaną sieć nerwową i pozostają w stałym kontakcie z mózgiem. Stres, lęk i niewyspanie mogą zwiększać czujność układu nerwowego oraz zmieniać motorykę i odczuwanie sygnałów płynących z przewodu pokarmowego. Działa to również w przeciwnym kierunku: przewlekły ból, biegunki i niepewność związana z dostępem do toalety nasilają napięcie oraz lęk przed kolejnym epizodem.

U części pacjentów IBS rozwija się po ostrej infekcji żołądkowo-jelitowej. Mówi się wtedy o poinfekcyjnym zespole jelita drażliwego. Po ustąpieniu zakażenia mogą utrzymywać się zmiany w odpowiedzi immunologicznej błony śluzowej, przepuszczalności jelita, mikrobiocie i komunikacji nerwowej. Przebyta infekcja przewodu pokarmowego jest jednym z najlepiej poznanych czynników ryzyka IBS.

Mikrobiota jelitowa prawdopodobnie uczestniczy w powstawaniu i nasilaniu dolegliwości, ale nie istnieje jeden uniwersalny profil bakterii dla tej choroby. Wynik komercyjnego badania składu mikrobioty nie pozwala na potwierdzenie lub wykluczenie diagnozy i zwykle nie wskazuje jednoznacznego leczenia. Objawy wynikają z nakładających się zmian w pracy jelit, odczuwaniu bodźców i komunikacji układu pokarmowego z układem nerwowym.

Jakie objawy daje zespół jelita drażliwego?

Głównym objawem IBS jest nawracający ból lub dyskomfort brzucha połączony ze zmianą rytmu wypróżnień. Dolegliwość może zmniejszać się po oddaniu stolca, ale u części osób wypróżnienie nasila ból albo przynosi tylko krótką ulgę.

Do częstych objawów należą także wzdęcia, widoczne powiększenie obwodu brzucha, przelewanie, gazy, nagląca potrzeba wypróżnienia, śluz w stolcu i uczucie niepełnego opróżnienia jelit. Objawy mogą zmieniać się z tygodnia na tydzień. Okresy względnego spokoju bywają przerywane nawrotami po infekcji, zmianie rytmu dnia, silnym napięciu albo spożyciu większej porcji źle tolerowanego produktu.

Na podstawie dominującej konsystencji stolca wyróżnia się:

• IBS-C, czyli postać z dominującym zaparciem. Stolec jest zwykle twardy, grudkowaty i trudny do oddania.
• IBS-D, czyli postać z dominującą biegunką. Przeważają stolce luźne lub wodniste, często z naglącą potrzebą skorzystania z toalety.
• IBS-M, czyli postać mieszaną. W różnych okresach występują zarówno twarde, jak i luźne stolce.
• IBS-U, czyli postać niesklasyfikowaną. Objawy odpowiadają IBS, lecz proporcje poszczególnych typów stolca nie pozwalają przypisać jednej z pozostałych postaci.

Podtyp nie jest przydzielany raz na całe życie. Może się zmieniać, dlatego leczenie powinno być ponownie oceniane, gdy zaparcia ustępują miejsca biegunkom albo odwrotnie.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu IBS?

Nie ma jednego badania krwi, testu oddechowego ani badania kału, które jednoznacznie potwierdza IBS. Rozpoznanie opiera się na charakterystycznym układzie objawów, badaniu lekarskim i ograniczonej liczbie testów dobranych do postaci dolegliwości oraz czynników ryzyka.

Współczesne zalecenia wspierają strategię pozytywnego rozpoznania: lekarz identyfikuje typowy obraz kliniczny, sprawdza sygnały alarmowe i zleca badania potrzebne do wykluczenia najbardziej prawdopodobnych alternatyw. Pozwala to uniknąć wielomiesięcznego poszukiwania rzadkich chorób bez wyraźnych wskazań.

Najczęściej rozważane są:

• morfologia krwi oraz wskaźniki stanu zapalnego, takie jak CRP;
• badania w kierunku celiakii, zwłaszcza przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej wraz z oceną całkowitego IgA;
• kalprotektyna w kale u osób z przewlekłą biegunką, gdy trzeba różnicować IBS z nieswoistą chorobą zapalną jelit;
• badania stolca w kierunku zakażenia, jeśli objawy pojawiły się po podróży, kontakcie epidemiologicznym, antybiotykoterapii albo ostrej biegunce;
• badania tarczycy, gospodarki żelazowej lub inne testy dobierane do dodatkowych objawów i historii pacjenta.

Przed rozpoczęciem diety bezglutenowej trzeba wykonać diagnostykę celiakii, ponieważ ograniczenie glutenu przed oznaczeniem przeciwciał może zafałszować wynik.

Kolonoskopia staje się uzasadniona przy objawach alarmowych, nieprawidłowych wynikach innych testów, utrzymującej się biegunce, obciążającym wywiadzie rodzinnym albo ze względu na wiek i program profilaktyki raka jelita grubego. Nie jest ona rutynowo potrzebna każdej młodej osobie z typowym obrazem IBS.

USG jamy brzusznej pomaga ocenić stan narządów wewnętrznych, ale prawidłowy wynik nie potwierdza ani nie wyklucza IBS. Podobnie testy na nietolerancje pokarmowe oparte na przeciwciałach IgG nie pokazują, które produkty wywołują objawy. Więcej informacji dostarcza dobrze prowadzony dzienniczek jedzenia, stolca i dolegliwości.

Jak wygląda leczenie IBS?

Leczenie dobiera się do dominujących objawów, ich nasilenia i wpływu na codzienne funkcjonowanie. Innego postępowania potrzebuje osoba z bólem i przewlekłym zaparciem, a innego pacjent, który ogranicza wyjścia z domu z powodu naglących biegunek.

Pierwszym elementem terapii jest zrozumienie mechanizmu choroby. Wyjaśnienie, że objawy mają biologiczne podstawy i wynikają ze zmiennej motoryki lub nadwrażliwości, pomaga zmniejszyć lęk związany z podejrzeniem poważniejszych patologii.

Regularny rytm posiłków, spokojniejsze jedzenie, umiarkowana aktywność, sen i przerwy od długiego siedzenia pomagają regulować pracę przewodu pokarmowego. Tworzą one stabilne tło, na którym łatwiej ocenić wpływ diety lub leku.

Farmakoterapię dobiera lekarz do podtypu IBS. W postaci biegunkowej stosuje się preparaty ograniczające częstotliwość wypróżnień oraz leki działające na mechanizmy odpowiedzialne za IBS-D. W postaci zaparciowej używa się środków poprawiających konsystencję stolca i pasaż jelitowy. Leki pomagające na zaparcia mogą pogorszyć stan osoby z postacią mieszaną, jeśli zostaną zastosowane w niewłaściwym momencie.

W leczeniu bólu wykorzystuje się leki rozkurczowe, kapsułki z olejkiem miętowym o kontrolowanym uwalnianiu oraz małe dawki leków neuromodulujących. Część z nich należy do grupy leków przeciwdepresyjnych, ale w IBS stosuje się je ze względu na wpływ na przewodzenie bólu, motorykę i oś mózg-jelita.

Psychoterapia ukierunkowana na objawy jelitowe, terapia poznawczo-behawioralna oraz hipnoterapia jelitowa mogą zmniejszać dolegliwości u części pacjentów. Układ nerwowy uczestniczy w regulowaniu bólu, napięcia mięśniowego i pracy jelit, dlatego może być jednym z celów leczenia, na równi z dietą czy farmakoterapią.

Jak powinna wyglądać dieta przy zespole jelita drażliwego?

Nie istnieje jeden jadłospis odpowiedni dla wszystkich osób z IBS. Reakcja na dany produkt zależy od porcji, połączenia składników, pory dnia, szybkości jedzenia, poziomu stresu i aktualnego nasilenia objawów.

Dietoterapia często zaczyna się od regularnych posiłków, unikania bardzo dużych porcji i jedzenia w pośpiechu. Warto też sprawdzić, czy objawy nasilają duże ilości alkoholu, kofeiny, napojów gazowanych, bardzo tłustych potraw albo polioli obecnych w gumach i słodyczach bez cukru.

Błonnik pomaga, ale jego rodzaj ma znaczenie

Przy zaparciu gwałtowne dodanie dużej ilości otrębów może nasilić wzdęcia, gazy i ból. Lepszą tolerancję ma zwykle błonnik rozpuszczalny, na przykład łuska babki jajowatej, wprowadzany stopniowo i łączony z odpowiednią ilością płynów. Ważne jest obserwowanie, czy dana ilość reguluje stolec, czy zwiększa napięcie brzucha.

Na czym polega dieta low FODMAP?

FODMAP to grupa krótkołańcuchowych węglowodanów i alkoholi cukrowych, które mogą być słabiej wchłaniane w jelicie cienkim. Zwiększają ilość wody w świetle jelita, a po dotarciu do jelita grubego są fermentowane przez bakterie, co u osób z nadwrażliwością wywołuje ból, wzdęcia i zmiany konsystencji stolca.

Do FODMAP należą między innymi fruktany, galaktooligosacharydy, laktoza, fruktoza występująca w nadmiarze względem glukozy oraz poliole. Prawidłowo prowadzona dieta low FODMAP składa się z trzech etapów:

1. Ograniczenie polega na czasowym zmniejszeniu ilości produktów o wysokiej zawartości FODMAP przez okres kilku tygodni.
2. Reintrodukcja służy stopniowemu testowaniu poszczególnych grup i porcji, by zidentyfikować konkretne problematyczne składniki.
3. Personalizacja oznacza powrót do szerokiego jadłospisu z ograniczeniem wyłącznie tych produktów i ilości, które rzeczywiście nasilają objawy.

Długotrwała, ścisła eliminacja może niepotrzebnie zmniejszać różnorodność sposobu żywienia i wpływać negatywnie na mikrobiotę, dlatego protokół ten najlepiej prowadzić pod opieką dietetyka.

Czy przy IBS trzeba wykluczyć gluten i nabiał?

Dieta bezglutenowa nie jest konieczna u każdego pacjenta z IBS. Pogorszenie po produktach pszennych może wynikać z zawartych w nich fruktanów, a nie z samego glutenu. Przed wyłączeniem glutenu należy przeprowadzić badania w kierunku celiakii.

Laktoza może wywoływać dolegliwości u osób, które źle ją trawią, ale wiele produktów mlecznych zawiera jej niewiele lub nie zawiera jej prawie wcale. Zamiast usuwać całą grupę produktów, lepiej sprawdzić tolerancję konkretnych porcji. Podobnie soki owocowe – duża porcja soku jabłkowego lub gruszkowego dostarcza sporo łatwo fermentujących cukrów, podczas gdy mniejsza porcja napoju o innym składzie może być dobrze tolerowana. O reakcji decydują zarówno skład, jak i ilość.

Czy probiotyki pomagają w IBS?

Wyniki badań nad probiotykami są niejednorodne ze względu na różnice w szczepach i dawkach. Pozytywnego wyniku jednego produktu nie można automatycznie przenosić na wszystkie preparaty dostępne na rynku. Jeśli probiotyk zostaje wprowadzony, rozsądniej testować jeden preparat przez określony czas i ocenić zmianę konkretnych dolegliwości. Brak poprawy jest powodem do zakończenia próby.

Celem leczenia i diety jest zmniejszenie bólu, uregulowanie wypróżnień i odzyskanie swobody jedzenia przy możliwie szerokim jadłospisie, bez tworzenia coraz dłuższej listy produktów zakazanych. Zamiast pytać, czego już nigdy nie wolno zjeść, lepiej szukać tolerowanych porcji i form poszczególnych produktów.

A co z suplementami przy IBS?

Przy zespole jelita drażliwego nie tyle istotny jest składnik jaki znajduje się w suplemencie, co cała receptura produktu. Wykorzystując doświadczenie, które zdobyliśmy odmieniając diety sokowe przez wszystkie przypadki jak i setki, albo tysiące rozmów, które przeprowadziliśmy z naszymi klientami, postanowiliśmy przygotować pierwszy suplement diety.

Nasze żelki BERLI. Nie zawierają maltitolu, a zawarty w nich chrom uczestniczy w prawidłowym metabolizmie makroskładników oraz pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi. Dodatek witaminy B12 wspiera z kolei prawidłowy metabolizm energetyczny i pomaga zmniejszyć uczucie zmęczenia i znużenia. Formuła łączy składniki, które mogą uzupełniać codzienną dietę osób chcących wspierać prawidłowe procesy metaboliczne.

Jeśli po wprowadzeniu suplementu pojawiają się lub nasilają ból brzucha, biegunka, zaparcie albo wzdęcia, warto odstawić nowy produkt i sprawdzić, czy dolegliwości ustępują.